Ai là người tìm ra nguyên tố oxi? Cuộc đua khoa học đầy kịch tính
Câu hỏi “ai là người tìm ra nguyên tố oxi?” dường như đơn giản nhưng lại ẩn chứa một câu chuyện khoa học phức tạp và đầy tranh cãi. Sự phát hiện ra oxi, một nguyên tố thiết yếu cho sự sống và nhiều quá trình hóa học, không thuộc về một cá nhân duy nhất mà là kết quả của những nỗ lực độc lập, đôi khi song song, của nhiều nhà khoa học vào cuối thế kỷ 18. Trong số đó, ba cái tên nổi bật nhất là Carl Wilhelm Scheele, Joseph Priestley và Antoine Lavoisier.
Việc tìm hiểu ai là người thực sự tìm ra oxi đòi hỏi chúng ta phải quay ngược thời gian, đến những phòng thí nghiệm sơ khai của thời đại Khai sáng, nơi những tư duy khoa học đột phá đang nhen nhóm. Bối cảnh lịch sử và phương pháp nghiên cứu thời bấy giờ đã tạo nên một cuộc đua thú vị, nơi sự công nhận đôi khi bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, từ việc công bố kết quả đến ảnh hưởng cá nhân.
Để có cái nhìn toàn diện nhất, chúng ta cần xem xét đóng góp của từng nhân vật, cũng như cách mà khám phá này đã định hình lại hiểu biết của nhân loại về không khí và sự cháy.
Carl Wilhelm Scheele: Người tiên phong thầm lặng
Carl Wilhelm Scheele, một nhà hóa học người Thụy Điển gốc Đức, thường được xem là người đầu tiên cô lập được oxi. Sinh năm 1742, Scheele là một người lao động cần cù, làm việc trong điều kiện khó khăn nhưng lại sở hữu trí tuệ nhạy bén và khả năng thực nghiệm xuất sắc. Ông đã thực hiện hàng loạt thí nghiệm về khí trong giai đoạn từ 1770 đến 1772.
Bằng cách nung nóng các hợp chất khác nhau như mangan đioxit (MnO2), bạc oxit (Ag2O) và thủy ngân oxit (HgO), Scheele đã thu được một loại khí mà ông gọi là “khí lửa” (fire air). Ông nhận thấy khí này có khả năng duy trì sự cháy và sự sống một cách kỳ diệu. Scheele đã ghi chép cẩn thận các thí nghiệm của mình trong một cuốn nhật ký và gửi bản thảo cho nhà xuất bản vào năm 1775. Tuy nhiên, do sự chậm trễ của nhà xuất bản, cuốn sách “Chemical Essays” của ông mãi đến năm 1777 mới được phát hành, sau khi Joseph Priestley đã công bố khám phá của mình.
Mặc dù Scheele là người đầu tiên, về mặt thời gian, thu được oxi, nhưng sự chậm trễ trong việc công bố đã khiến ông không nhận được sự công nhận ban đầu về khám phá này. Ông mất sớm vào năm 1786, trước khi những tranh cãi về quyền ưu tiên được giải quyết hoàn toàn.
Joseph Priestley: Người công bố khám phá và tạo ra cuộc tranh luận
Joseph Priestley, một nhà thần học và nhà khoa học người Anh, là người thứ hai công bố về việc phát hiện ra oxi. Vào tháng 8 năm 1774, Priestley đã thực hiện một thí nghiệm tương tự bằng cách nung nóng thủy ngân oxit. Ông thu được một loại khí trong suốt và không màu, mà ông mô tả là có khả năng làm cho ngọn nến cháy sáng hơn và con người cảm thấy khỏe khoắn hơn khi hít thở.
Priestley gọi loại khí này là “khí không có sự phó mặc” (dephlogisticated air), dựa trên lý thuyết phlogiston đang thịnh hành thời bấy giờ. Theo lý thuyết này, sự cháy là do sự giải phóng phlogiston từ vật liệu cháy ra. Khí