Quân Dân Nhà Trần Đã Phải Kháng Chiến Chống Quân Xâm Lược Mông-Nguyên Bao Nhiêu Lần?
Thắc mắc “quân dân nhà Trần đã phải kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên bao nhiêu lần?” luôn là một trong những ẩn số lịch sử kích thích sự tò mò của biết bao thế hệ người Việt. Nhìn ngược dòng thời gian về quá khứ hào hùng, có thể khẳng định rằng dưới sự chèo lái tài tình của vương triều nhà Trần, quân và dân Đại Việt đã kiên cường đứng lên chống lại vó ngựa xâm lăng của đế chế Mông-Nguyên hùng mạnh tổng cộng hai lần (thay vì ba lần như sự nhầm lẫn thường thấy). Dù vậy, để chạm tay đến khúc khải hoàn ca cuối cùng, đó là một chặng đường đấu tranh vô cùng gian lao, đòi hỏi những chiến lược quân sự xuất chúng cùng sự hy sinh mất mát to lớn.
Vào thế kỷ 13, dưới triều đại của Thành Cát Tư Hãn rồi tiếp nối là Hốt Tất Liệt, đế chế Mông Cổ đã bành trướng lãnh thổ một cách chóng mặt, chinh phạt hầu khắp châu Á lẫn châu Âu. Sự lan rộng ấy biến thành bóng đen đe dọa trực tiếp đến các nước láng giềng, trong đó có Đại Việt.
Trước sức mạnh bão táp của kẻ thù, triều đình nhà Trần luôn duy trì tinh thần cảnh giác cao độ. Dù vậy, trong nội bộ triều đình không phải lúc nào cũng đạt được sự đồng thuận tuyệt đối. Ở thời điểm quân Nguyên phái sứ giả đưa yêu sách lần đầu, đã xuất hiện những luồng tư tưởng chủ hòa, nảy sinh tâm lý nhượng bộ nhằm tránh chiến tranh. Nhưng nhờ nhãn quan chiến lược sắc bén cùng quyết tâm sắt đá của các vị minh quân, quân dân Đại Việt đã nhanh chóng xốc lại đội hình để đối mặt với thử thách sinh tử.
Những giá trị cốt lõi từ sự chuẩn bị chu đáo, khối đại đoàn kết toàn dân tộc cùng nghệ thuật quân sự đỉnh cao chính là di sản thiêng liêng mà cuộc kháng chiến đã bồi đắp. Không chỉ bảo vệ trọn vẹn nền độc lập tự chủ của Tổ quốc, chiến công ấy còn góp phần kìm hãm đà tiến công như vũ bão của đế chế Mông-Nguyên tại khu vực Đông Nam Á, tạo nền tảng vững chãi cho sự trường tồn và phát triển của nước Đại Việt.
Lần Kháng Chiến Thứ Nhất: Phản Ứng Trước Sự Thăm Dò (1258)
Cuộc kháng chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ nhất nổ ra vào năm 1258. Sau khi đã chinh phục nhà Kim ở phương Bắc và nước Nam Chiếu, đế chế Mông Cổ dưới sự chỉ huy của Ngột Lương Hợp Đ Thai (Uriyangkhadai), con trai của tướng Mông Kha (Möngke Khan), đã quyết định mở cuộc tấn công xâm lược Đại Việt như một hành động thăm dò và thị uy sức mạnh.
Quân Mông Cổ với lực lượng đông đảo, trang bị vũ khí hiện đại và kinh nghiệm chiến trận dày dạn, đã tràn vào Đại Việt. Tuy nhiên, triều đình nhà Trần, đứng đầu là vua Trần Thái Tông và các tướng lĩnh tài ba như Trần Hưng Đạo, đã có sự chuẩn bị từ trước. Dù chưa có sự chuẩn bị toàn diện như những lần sau, nhưng quân dân Đại Việt đã thể hiện tinh thần chiến đấu anh dũng, áp dụng chiến thuật tiêu hao, đánh du kích.
Sau những trận đánh ác liệt, đặc biệt là tại phòng tuyến sông Như Nguyệt, quân Nguyên đã bị chặn đứng. Trước tinh thần kháng cự quyết liệt của quân dân ta, cùng với sự khắc nghiệt của khí hậu và bệnh dịch, quân Mông-Nguyên đã phải rút lui. Mặc dù quân Nguyên rút lui mà không đạt được mục tiêu chinh phục, cuộc kháng chiến lần thứ nhất đã cho thấy rõ ý đồ bành trướng của đế chế này và là bài học quý báu cho triều đình nhà Trần về sự cần thiết phải chuẩn bị kỹ lưỡng hơn nữa.
Vua Trần Thái Tông đã nhận ra mối đe dọa tiềm tàng và bắt đầu xây dựng các công trình phòng thủ, củng cố quân đội, ban hành các bộ luật, và quan trọng nhất là huy động toàn dân tham gia chuẩn bị cho các cuộc chiến tranh có thể xảy ra.
Lần Kháng Chiến Thứ Hai: Cuộc Đối Đầu Quyết Định (1285)
Sau thất bại năm 1258, đế chế Mông-Nguyên, nay dưới sự cai trị của Hốt Tất Liệt, vẫn không từ bỏ ý định xâm lược Đại Việt. Lần này, Mông Cổ đã huy động một lực lượng lớn hơn nhiều, với tham vọng biến Đại Việt thành một phần của đế chế rộng lớn.
Cuộc xâm lược lần thứ hai bắt đầu vào năm 1285. Quân Nguyên dưới sự chỉ huy của Thoát Hoan (Toghon) đã tiến vào Đại Việt với quy mô lớn chưa từng có. Thế giặc mạnh, đội quân hùng hậu, ban đầu đã gây ra nhiều khó khăn cho Đại Việt. Nhiều thành trì bị thất thủ, kinh thành Thăng Long bị tạm chiếm.
Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo của vua Trần Nhân Tông và vị Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, quân dân Đại Việt đã phát huy cao độ tinh thần đoàn kết, ý chí quật cường. Với chủ trương “vườn không nhà trống”, chiến thuật “tiêu thổ”, và các trận đánh chủ động như trận Hàm Tử, trận Chương Dương, quân ta đã dần dần giành lại thế chủ động.